Muddo sanado ah, ayay jid gooyooyinkan qiimaha safarka sare u kiciyeen iyaga oo halis u ahaa gadislayda, dareewalada gawaarida iyo muwaaddiniinta caadiga ah oo si joogto ah ugu safra inta u dhaxaysa Muqdisho iyo caasimad goboleedyada, iyada oo waqtiyo badan la dhaco xoolahooda, mararka qaarna ay xaaladdyu sidaa kasii xuntahay.

Muwaaddiniinta ayaa labadii bilood ee la soo dhaafay xukuumadda federaalka ah ugu baaqayay in ay qaadaan jid gooyooyinka, blase waxba lagama qaban. Si xukuumadda loogu cadaadiyo in ay tallaabo qaaddo, ayay Gudiga Iskaashatada Gaadiidka Gobolka Shabeelaha Hoose, oo ah urur maxalli ah oo matala dareewalada ganacsiga, waxa ay cabashadooda u gudbiyeen xukuumadda, waxa ayna soo agaasimeen shaqo joojin bilaabatay 12-kii Maajo. Xukuumadda ayaa arrintaa ka jawaabtay maalintii xigtay.

“Waxaan xulanay ciidamo gaar ah si ay u qaadaan jid gooyooyinka la dhigay waddooyinka,” ayuu warfidiyeenka u sheegay Sarreeye Guuto Cabdirisaaq Khaliif Cilmi, oo ah abaanduulaha militariga Soomaaliya maalintii Maajo 13-keedii.

Guddoomiyaha iskaashatada gaadiidka Yuusuf Cabdi Cumar ayaa sheegay in tallaabada xukuumadda ay aheyd tallaabo wanaagsan.

“Mas’uuliyiinta militariga ayaa noo sheegay in howlgalada kadhanka ah jid gooyooyinka ay u fulin doonaan seddex waji,” ayuu Cumar u sheegay Sabahi. “Wajiga koowaad, jid gooyooyinka yaala inta u dhaxaysa Muqdisho iyo Afgooye ayaa la qaadi doonaa. Wajiga labaad, waxa ay jid gooyooyinka kala dagaalami doonaan inta u dhaxaysa Marka iyo [Muqdisho], iyada oo wajiga ugu dambeeyana uu noqon doono inta u dhaxaysa Afgooye iyo Baydhaba.”

“Jid gooyooyinka yaala inta u dhaxaysa Afgooye iyo Muqdisho waa la qaaday, marka laga reebo laba jid gooyo oo yaala Lafoole iyo Baar Ismaaciil, halkaa oo lacago sharci ah lagu qaadi doono,” ayuu yiri.

Wali wax badan baa dhiman

Khadar Muufow, waa 34 jir, dareewalna ka ah gaadhi 20 qof qaada oo u kala goosha 250-ka kiiloomitir ee dhaxaysa Baydhaba iyo Muqdisho. Waxa uu sheegay in dadaalada xukuumadda la ammaanay balse loo baahanyahay in la balaadhiyo.

“Maamulka waxa uu mar horeba sameeyay horumar hoos loogu dhigayo tirada jid gooyooyinka sharci darada ah, hase yeeshee wali ma aanay dhamaystirin in ay meesha ka saarto caqabadaha ay isbaaradu ku tahay isu socodka,” ayuu u sheegay Sabahi. “Wali waxaa jira dhibaato weyn oo naga soo wajahaysa wadada, gaar ahaan marka aan rabno in aan u safarno Baydhaba. Waxaan safarkiiba qarash garaynaa in ka badan 1 milyan oo shilin ($55 doolar) oo aan ku bixino jid gooyooyinka sharci darada ah ee yaala inta u dhaxaysa Baydhaba iyo Afgooye.”

Maxamuud Suldaan, oo ah dareewal ka shaqeeya wadada isku xirta inta u dhaxaysa Muqdisho iyo Marka, ayaa sheegay in maleeshiyaadka inta badan ay dhaawacaan, ayna dhacaan darawalada.

“Labo darawal ayaa la dilay labadii todobaad ee lasoo dhaafay, kooxo baabuur watay iyo rakaabba waa la dhaawacay kadib markii ay si lama filaan ah u toogteen maleeshiyaad ku labisan dharka militariga. Rakaabka gawaaridana si joogto ah ayaa loo dhacaa,” ayuu u sheegay Sabahi.

Ardo Cali, oo ah 50 jir ganacsato ah, oo khudradda u kala gudbisa inta u dhaxaysa Muqdisho iyo Marka, ayaa sheegtay in xukuumadda ay qaaddan tallaabooyin wanaagsan oo ku aaddan la dagaalanka maleeshiyaadka waddooyinka dhigta jid gooyooyinka sharci darada ah.

“Aad ayaannu u walwalsan nahay mar allaala marka aan ka tagno Muqdisho oo aan u socono Shabeelaha Dhexe maxaa yeelay mar walbo waxaannu ka baqnaa in ay na toogtaan maleeshiyaad doonaya in ay joojiyaan gawaarida [si ay lacago xoog ah u bixiyaan],” ayay u sheegtay Sabahi. “Burcadda ayaa gawaarida ka dalbada lacago [marka ay ka gudbayaan jid gooyooyinka] taa oo aanan bixin karin, marka aan diidno in aan bixinana, wan na dhacaan, waxa ayna naga qaataan waxa aan sidano.”

Nuur Axmed, waxa uu maalin walba ka safraa gurigiisa oo ku yaala Muqdisho isagoo u safra Muqdisho, halkaas oo uu shaqaale ka yahay urur aan faa’ido doon ahayn oo maxali ah oo cunada siiya dadka barakacayaasha ah.

Axmed waxa uu sheegay in jid gooyooyinka ay kharashaadka safarka uga dhigeen safareyda kuwo aan la saadaalin karin maxaa yeelay waxa ay bixiyaan inta badan kharashaadka dheeriga ah ee baslayda ay ku bixiyaan jid gooyooyinka. “Waxaan xukuumadda ka dalbanaynaa in ay qaaddo dhammaan jid gooyooyinka haray, ayna ka hor tagaan in dib loo soo dhigo, iyaga oo si joogta ah ay tahay in ay ula socdaan waddooyinka [marka howlgalkan la dhameeyo],” ayuu u sheegay Sabahi.

Diisembertii hore, ciidamada ammaanka Soomaaliya ayaa si lagu guulaystayu qaaday in kabadan 60 oo isbaaro oo yaalay Muqdisho.

Waxaa qoray Cabdi Macalin oo Muqdisho jooga

Isha: Salaamanews iyo Sabahionline 

Iyada oo lagu daba-joogo guushii iyo turunturadii Tartanka Safaricom AppStar ee sannadkii hore, ayaa sannadkanna waxa uu Tartanka AppWiz Incubation iskaashi la sameeynayaa shirkadaha kaalinta hore uga jira isgaadhsiinta iyo tiknoolajiyadda sidii loo heli lahaa maal-galin, hanuunin iyo tababar sifo curiyayaasha sare gacan looga siiyo in ay barnaamijyadooda geeyaan suuqyada.

Shirkadaha sannadka Safaricom kala shaqeeynaya Tartanka Barnaamij-Curinta ayaa waxa ka mida Samsung, @iLabAfrica, oo ah xarun cilmi-baadhid oo ku taala Jamaacda Strathmore ee Nairobi, iyo Invested Developmnet, oo ah shirkad maamusha maal-galinta oo saldhiggeedu yahay Maraykanka iyo Nairobi.

“Waxaa jira dhallinyaro badan oo fikrado haya laakiinse aan fursad u helin in ay afkaartoodaas hirgaliyaan, sidaas darteed waxaan doonaynaa in aan siinno fursad, khibrad iyo lacagba si ay afkaartaas ugu baddali lahaayeen xaqiiqo la taaban karo,” ayuu agaasimaha guud ee Safaricom Bob Collymore u sheegay Sabahi.

“Kenya ayaa loo tiriyaa waddan aad ugu horeeya isticmaalka talefoonnada moobiilka markii la fiiriyo qaaradda, laakiinse waxaan ku hoosaynaa in aan samayno barnaamiyadeenna noo gaarka ah ee ay ku shaqeeyaan taleefannada moobiilka,” ayuu yiri, isaga oo intaa sku daray in afkaarta guuleeysta loo baddali karo badeecco ganacsi-gal ah.

Tartanka Safaricom ee Hal-abuurka ayaa bixinya abaalmarin ah 1.5 milayn oo shilin ($17,900) oo la siinayo qofkii ama kooxdii la timaada fikradda ugu fiican ee banraamijyada moobbiillada kuwaa oo diiradda siira mid ka mida todobadan qaybood ee soo socota: caafimaadka, maliyadda, waxbarshada, adeegyada, madadaallada, gaadiidka, ama nabadda guud iyo ammaanka. Kaalinta labaad ciddii ku guulaystana waxaa la siinayaa 1 malyan oo shilin ($11,900), iyada oo qofkii ama kooxdii ku guulaysata mid ka mid ah todobada qaybood uu helayo 200,000 oo shlin ($2,380).

In kasta oo musharaxiintu ay uga qayb gali karaan [tartanka] si kalinimo ah, ayaa waxaa lagu dhiirri-galiyay in ay sameeyaan kooxo ka kooban saddex qof ayna tartankan ka dalbadaab barta internetka ee Safaricom [https://developer.safaricom.co.ke/index.php] ugu danbeeyn 28-ka Juune. Guddi garsoorayaal ah ayaa qiimeeyn doona wixii la soo gudbiyo waxayna kala bixi doonaan doonaan 18 dalab kuwaa oo ka qayb-gali doona waji saddex bilood socon doona oo lagu dhisayo barnaamijka.

“Kuwa codsiyadooda ay ka helaan garsoorayaasha ayaa ku biiri doona barnaamij ay ku jiraan wakhti diyaar-garoow iyo hanuunin ah, halkaas oo lagu siin doono tababar ku saabsan sidii ay ku horumarin lahaayeen barnaamijyadooda iyo sidii ay uga ganacsan lahaayeen badeecadooda,” ayuu yiri Joseph Ogitu, oo ah madaxa Safaricom ee dhinaca istraatiijiyada iyo hal-abuurka.

“Waxaan hormuud ka nahay kacdoonka telfoonada gacanta oo aan kaliya ahayn Afrika ‘e, laakiinse ah adduunka oo dhan,” ayuu u sheegay Sabahi. “Si aan sumcaddan u joogteeyno, shaki kuma jiro in mustaqbalka tiknolojiyada Kenya uu ku xidhnaan doono in si joogto ah loo soo saaro barnaamijyada casriyeeysan ee moobiillada, kuwaas oo wax ka qaban doona faraqa ka dhex jira bulshada. Waa taas wixii aan ballan-qaadnay in aan fulino.”

Isbaddallo lagu sameeynayo tartankii hore

Safaricom waxa ay wax ka baranaysaa tartankii AppStar ee ay maal-galisay sannadkii 2012-kii, kaas oo lagu dhalleeceeyay in uu ku fashilay in si cad loo kala xulo afkaartii ay soo gudbiyeen tartamayaashu, ayuu sheegay Collymore.

“Si ka duwan markii hore oo aannu kaligeen maamuleeynay codsiyada, ayaannu markan waxan meesha ku soo darnay Invested Develompent si ay gacan nooga siiso ilaalinta badeecadaas isla markaana looga fogaado cabashooyinka la xiriira in qaar ka mida hal-abuurka dadka la xado,” ayuu yidhi.

Sean Smith, oo ah maareeyaha waaxda maal-gashiyada cusub ee Invested Development xafiiskeeda Nairobi, ayaa sheegay in shirkaddiisu qorsheeynayso in ay qiyaastii 4 milyan oo shilin ($47,700) ku maal-galiso codsiyada ku guuleeysta billadaha ee la jaan-qaadaya heerarka jaan-gooyo ee ganacsigan.

“Barnaamijyadan adduunka wax uga badali kara, in ay shaqooyin dheeraad ah u abuuraan dhallinyarada ku sugan Kenya iyo Afrika — [tusaale ahaan] kuwa wanaajiya dhaqanka beerashada guud ahaanna nolashada dadka isbaddal wanaagsan ku sameeya — ayaa heli doona taageeradeenna, sababtoo ah waxan halkan u joognaa in aan abuurno bulsho leh hal-abuur iyo heellanaan ganacsi,” ayuu u sheegay Sabahi.

Tanranka Safaricom ee Hal-abuurka ayaa dhiiri-galinaya xuluul maxalli ah oo la xidhiidha barnaamijyada telefoonnada gacanta, ayuu sheegay Bitange Ndemo oo ah xooghayihii hore ee Wasaaradda Isgaadhsiinta.

“Lix sano ka hor, markii aan dajinaynay hafadka siyaasadaha horumarinta ee waaxda isgaadhsiinta, ayaa [hadafkeennii] ugu horeeyay wuxuu ahaa in aan dhisno kaabayaal, taas oo noo hirgashay,” ayuu yidhi Ndemo. “Kan labaad wuxuu ahaa in aan wax ka qabanno dhinaca nuxurka, barnaamijyada iyo hal-abuurka, taasoo aan hadda biloonay in aan ka miro dhalinno. Waxan rajaynaynaa in barnaamijyada caynkan oo kale ah ay sii xoojin doonaan horumarka waaxda [isgaadhsiinta].”

Wuxuu ka codsaday shirkadaha sida goonida ah loo leeyahay iyo jaamacadaha in ay awooddooda kulmiyaan si ay u yareeyaan farqiga ka jira xirfadaha tiknolojiyada, gaar ahaan dhismaha nuxurka iyo barnaamijyada moobiillada gacanta.

Joseph Sevilla, oo ka mid ah garsoorayaasha tartanka, ayaa sheegay in ay ku qiimaynayaan dalab kasta oo la soo gudbiyo muhiimaddiisa, saameeyntiisa mustaqbaleed, asalnimadiisa, sida fikirku u cad yahay, si fudud u dhaqan-galintiisa iyo ganacsi-galkiisa.

“Waxaan rajaynaynaa fikrado sarreeya oo suuqa [la gayn karo], fikrado ka dhigaya banaamij-sameeyayaasha kuwo shikadahooda khaaska ah samayn kara oo shaqaaleeysiin kara kumanaan ka mida dhalinyarada Kenya ee shaqo la’aanata hayso isla markaana xal u heli kara dhibaatooyinka maxalliga ah,” ayuu Sevilla u sheegay Sabahi.

Waxaa qoray Rajab Ramah oo Nairobi jooga

Isha: Salaamanews iyo Sabahionline 

Khilaafka qabiilada ayaa ahaa kuwo sanado badan aaggaas ka jiray, marmarka qaarkoodna ay noqonayeen kuwo xuduudka ka gudba, laakiin laga bilaabo Maajo 10-keedii ayay ku sii bateen Gobolka Mandheera, kuwaas oo ay ku dhinteen 14 qof, dhaawacayna 39 qof, sidoo kalena barakiciyay in ka badan 4,000 oo qof, madaxda ayaa sidaas leh.

Ka dib markii isku dhac khasaare weyn gaystay uu dhex maray qabiilada Dagoodiyaha iyo Garaha ayaa Kenya ay gaysay ciidamo gobolka si ay hubka uga dhigaan maleeshiyaad soo duulay oo la rumaysan yahay in ay ka yimaadeen Itoobiya.

Usbuucii hore, ayaa koox hubaysan oo la rumaysan yahay in ay Itoobiya ka yimaadeensoo weerareen aagga Malkamau ee Gobolka Mandheera, kuwaas oo weerar aargoosasho ah ku dilay saddex haween ah oo ka tirsan qabiilka Dagoodiyaha shan kalena dhaawacay, Guddoomiyaha Gobolka Mandheera Cali Ibraahim Roba ayaa sidaas yidhi.

Axaddii, qawlaysato aan u aabayeelin ammaankii la xoojiyay, ayaa dilay laba qof afar kalena ku dhaawacay xaalado kala gadisan oo ka dhacay cidhifka dambe ee gobolka ee Deegaanka Banisa.

Dhammaynta khilaafaadka qabiilka

Roba ayaa sheegay in isaga iyo maamulaha gobolka ay ku marti qaadeen madaxda iyo hoggaamiye qabiileedka Itoobiya iyo Soomaaliya shir la qorsheeyay in uu qabsoomo Arbacada ilaa Jimcaha si looga wada shaqeeyo dhamaystirka khilaafaadka qabiilka.

“Wax macno ah ma samaynayso in Kenya ay dadaallo iyada ku eg samayso si nabad loo raadiyo iyada oo isla markaana qabiilada isku dagaalsan Mandheera ay sidoo kale joogaan Itoobiya iyo Soomaaliya,” ayuu u sheegay Sabahi.

Hoggaamiyeyaasha gobollada dariska ah ee Wajeer iyo Gaarisa ayaa iyaguna ka qayb galaya dhexdhexaadinta heshiiska nabadeed, ayuu yidhi.

Wareeggii ugu dambeeyay ee dagaallada u dhexeeya qabiillada Dagoodiyaha iyo Garaha ee Gobolka Mandheeraa ayaa u gudbay qabiilada dhinaca kale xuduudka ka deggan ee Itoobiya, ayuu yidhi Roba, isaga oo intaas ku daray in maleeshiyooyinka labada dhinacba ay ku dhex jireen weeraro aar goosi ah. Qabiilka Murale ayaa sanado badan khilaaf kala dhaxeeyay qabiilka Garaha, taas soo keentay boqolaal dhimasho ah.

Si loo helo xal waara, ayaa Roba wuxuu sheegay in maamulka Gobolka Mandheera uu qabiilada oo dhan ka qayb galin doono fursadaha horumarinta iyo shaqooyinka.

“Sida caadiga ah in badan dhibaatooyinkan waxaa huriya dareen ah in hal qabiil aan laga qayb galinin ama aan lala wadaagin khayraadka, waxanaan bilawnay in aan arrintaas ku saxno in aan qof walba ka qayb galino,” ayuu yidhi.

Roba ayaa sheegay in ay tahay in shacabka ayaagoo raali ka ah ay qaataan cafiska dawlada ayna soo wareejiyaan hubka ay haystaan ee sharci darrada ah.

Sida laga soo xigtay Guddoomiyaha Gobolka Mandheera Michael Tialal, illaa Jimcihii hore waxay shacabku soo dhiibeen 18 qori iyo in ka badan 600 oo rasaas ah iyaga oo aqbalay cafiska ay dawladdu u fidisay.

Wuxuu sheegay in ka qayb galayaasha shirku ay ka wada hadli doonaan in la wadaago arrimaha sirdoonka ah ee ku saabsan dhaqdhaqaaqa dadka laga shakisan yahay si loo joojiyo dilka. Haddii ay suurta gal tahayna, Kenya iyo Itoobiya ayaa isku waafaqaya hab hub ka dhigis ah si dadka ka cararaya hal waddan aysan gabbaad uga helin waddanka kale, Tialal ayaa sidaas yidhi.

Sanadkii 2005, ayay Ciidamada Difaaca Kenya ka bilaabeen hawlgal hub ka dhigis ah Mandheera, laakiin ma aysan guulaysanin ka dib markii boqolaal dad ah ay ula carareen Itoobiya iyo Kenya qoryahoodii, ayuu yidhi.

Sidaas darteed, ayaa shirka usbuucan uu ka hadlayaa sidii la isaga kaashan lahaa xakamaynta hubka saddexdan xuduudood, ayuu u sheegay Sabahi.

Qabaailka ayaa wadaaga diin, dhaqan iyo hab nololeed

Dagaallada qabiilka ee Gobolka Mandheera ayaa inta badan ka kaca iska horimaad xagga siyaasadda ah iyo u tartan dhinaca kahyraadka sida dhulka daaqa oo kale iyo biyaha xilliga abaarta ah, ayuu yidhi.

“Waxaan doonaynaa in dadku ay si nabad ah u wada noolaadaan ayna wadaagan khayraadka markaas yaala,” Tialal ayaa sidaas yidhi. “Waxaa muhiim ah in dadku ay fahmaan in ay wadaagaan hal diin, dhaqan iyo hab nololeed.”

Safiirka Itoobiya u jooga Kenya Shamsudin Axmed Rooble ayaa u sheegay Sabahi in waddankiisa ay ka go’antahay ammaan waara oo xuduudka ah.

“Waxaan nagu dhacay rabshado in nagu filan oo ka soo butaacay Kenya. Waxaa naga go’an in aan shaqaaqooyinka dhammayno xidhiidhka labada waddan ka dhexeeyana xoojino si horumarku uu u taabo galo,” ayuu yidhi.

Madaxda gobollada Itoobiya ee xadka la leh Kenya ayaa ka codsaday shacabka maxalliga ah in ay joojiyaan weerarrada xuduudka, Rooble ayaa sidaas sheegay.

Xabiiba Xujaale, oo ah 25 jir deggan Gobolka Mandheera, ayaa sheegtay in wada hadalka xuduuduha xal dhexdhexaad ah laga gaadhi doono si loo heshiisiiyo qabaailka is laynaya.

“Oday dhaqameedyadu waa in ay hubiyaan in heshiiska la gaadhay la ixtiraamo qabiiladooduna ay fuliyaan,” ayay tidhi.

Waxaa qoray Bosire Boniface oo Gaarisa jooga

Isha: Salaamanews iyo Sabahionline 

Hoseah ayaa madax ka ah Xafiiska Kahortagga iyo Ladagaallanka Musuq-maasuqa ee dalka (PCCB), waxa uu sidoo kale ku jiraa Guddiga Talo Bixinta Musuq-maasuqa ee Midowga Afrika (AU).

Tan iyo markii uu agaasimaha guud ka noqday PCCB 2006-dii, xafiiskiisa ayaa si fiican gacan ugu gaystay yareynta musuq-maasuqa, waxa uuna hagaajiyay booska Tansaaniya kaga jirto musuq-maasuqa caalamka, Hoseah ayaa arrintaas Sabahi ugu sheegaya wareysi ay la yeelatay.

Balse marka laga soo tago horumarka, Hoseah ayaa sheegaya in xafiiskiisa uu u baahan yahay in uu wax badan sameeyo, ayna tahay in la siiyo awood dheeri ah si uu u firfircoonaado, taasoo ay ka mid tahay in la siiyo awoodo dacwad soo oogid.

Sabahi: Waa maxay waajibaadka ugu muhiimsan ee PCCB?

Edward Hoseah: Doorkeena ugu horreeya waa in aan ka hortagno musuq-maasuqa dalka. Waxaan musuq-maasuqa kula dagaallamaynaa saddex jiho. Tan koowaad waa ka hortag, taas oo ay ka mid tahay la socoshada lacag kala wareegsashada [saa'idka ah] iyo cilmi baaris lagu samaynayo xaaladaha hadda ee ku aaddan [sida dadka ay lacagaha u kala qaataan].

Jihadeena labaad waa tacliinta dadweynaha. Waxaan kor u qaadaynaa wacyi galinta dadweynaha ee ku aaddan xumaanta musuq-maasuqa, waxaanan bixinnaa doodo musuq-maasuqa ku saabsan oo dadka ku xoojinaya in ay ogaadaan xuquuqdooda.

Jihada saddexadaadna waa joojin. Jihadaan, waxaannu baaritaan ku samaynaa dacwadna ku soo oognaa kuwa sameeya tallaabooyinka sharci darrada ah.

Sabahi: Waa maxay aaladaha aad haysataan marka aad baaraysaan musuq-maasuqa?

Hoseah: Waxaannu haysanaa Istiraatijayaddeena Qaran ee Ladagaallanka Musuq-maasuqa, taas oo si wanaagsan u shaqaynaysa. Waxaan u mahad celinayaa xukuumadda maxaa yeelay, muddo 10 sano iyo ka badanba, waxa ay xoojisay PCCB in ay xafiisyo ka furato degmo walba. Dalkan waxa uu leeyahay 133 degmo, mid walbana waxaa noo jooga saraakiil. Saraakiisheena waxa ay si dhow ula socdaan tusmooyin ay siiyeen kuwa soo sheega musuq-maasuqa.

Sabahi: PCCB waxa ay jirtay ilaa 1974-tii. Maxaa horumar ah oo aad samaysay intii aad agaasimaha guud aheyd?

Hoseah: Waxaa jiri kara dhaleeceyn laga soo jeedinayo [howsheena], balse heerka musuq-maasuqa ee Tansaaniya si maalinle ah ayuu hoos ugu socdaa. Musuq-maasuqa meesha ugu sarreysa ayuu joogay 2009-kii, balse waxaan xusayaa saddexdii sano ee la soo dhaafey si aan u muujiyo xaaladaha ay daabaceen ururrada caalamiga ah ee aqoonsanaya dadaalladeena.

Tusmada Ibrahim ee Maamullada Afrika waxa uu Tansaaniya ka galiyay booska 15-aad ee dalalka ugu hooseeya musuq-maasuqa ee 53-da dal ee Afrika warbixintii uu soo saaray 2010-kii. Warbixintii 2011-kii, waxaannu gaarnay kaalinta 13-aad, iyadoo warbixintii ugu dambaysay ee 2012-kiina aan galnay kaalinta 10-aad. Ma doonayo in aan tilmaamo dalalka aan dariska nahay ee Bariga Afrika, balse way ku filantahay in aan dhaho annagaa hoggaaminayna, waxa aan ogahayna waxa weeyaan in dalka nagu xiga ee [Bahda Bariga Afrika] in uu ku jiro kaalinta 19-aad.

Marka aad eegto Tusmada Hufnaanta Caalamiga ah ee Aragtida Musuq-maasuqa, horumarkeena waa cadyahay. Waxaannu ku jirnay kaalinta 116-aad 2010-kii, waxaannu gaarnay kaalinta 100-aad 2011-kii iyo 102 sannadkii 2012-kii. Si walbo oo ay ahaataba, dhiiragalin ayaannu helaynaa, iyadoo heerka musuq-maasuqa uu hoos u dhacayo maalin walba.

Tani kuma iman si mucjiso ah. Waxaannu nahay dalkii ugu horreeyay ee Afrika ku yaala oo dacwad ku soo ooga labo wasiir 2009-kii iyo saraakiil sar sare oo xukuumadda ah sida xog hayayaal joogto ah. Cadaadis ka yimid warbaahinta ayaa horseeday is casilaaddii ra’iisal wasaaraha, Edward Lowassa, [kaas oo ay] la soo gudboonaadeen fadeexado musuq-maasuq 2008-dii. Waxaa jiray isku shaandheyn ballaaran oo lagu sameeyay golaha wasiirrada 2012-kii taas oo lagu eryay siddeed wasiir. Ganacsato waaweyn oo rag iyo haweenba leh ayaa maxkamad u saaran fadeexado musuq-maasuq, hadda oo aan kula hadlayo.

Dhab ahaantii, wax badan ayaan qabanay, inkastoo loo baahan yahay in wax kasii badan la qabto. Qof walba oo Tansaaniyaan ah hadda waa uu feejiganyahay marka laga hadlayo musuq-maasuq. Way ogyihiin in dhan walba lagala socdo.

Sabahi: Ilaa haddase dadka uma muuqdaan in ay ku qanacsan yihiin howsha ay qabteen PCCB. Maxaad kaga jawaabaysaa?

Hoseah: Hay’ad walba oo ladagaallamaysa musuqmaasuqa oo doonaysa in ay firfircoonaato, waxaa jira tiro mabaadi’i ah ama shuruudo ay tahay in ay jiraan. Mid ka mid ah [baahiyaha] asaasiga ah ee hay’addan oo kale si ay si sax ah ugu shaqayso oo dadkuna ay u aqoonsadaan kartideeda waa inay madax-bannaani u hesho ladagaallanka musuq-maasuqa.

Taa micnaheeda ma ahan in musuq-maasuqa yar uusan muhiim aheyn — ma ahan sidaas marnaba. Balse taas baddalkeeda, musuq-maasuqa yari waxa uu saameeyaa dadka badankooda, haddiise tallaabooyin joojin ah [sida xarrigga] aan si wanaagsan loo fulin waqti munaasib ahna aan loo oogin kiisaska musuqmaasuqa [ee ku lugta leh lacago tiro badan], dhammaan howlaha ka hortagga waxa ay noqonayaan kuwa aan waxba tarin.

Sabahi: Ma waxaad ula jeeddaa in PCCB aanay ismaamulin ama aanay madax-bannaaneyn?

Hoseah: Waxaan ka hadlayaa awoodda gudashada howsheena ama waajibaadkeena oo aan faragalin lagu samayneyn ama saameyn aysan kaga imaan dibadda, taas ayaa lagama maarmaan ah.

In lala dagaallamo musuq-maasuq waxa ay lamid tahay in lala dagaallamo dad awwod leh, oo haysta lacag tiro badan kuwaasoo, inta badanna, ka dambeeya kiisaska musuq-maasuqa baahsan. Sidaa daraadeed, [si aan waxtar u noqonno] waxaanu u baahannahay in aan hagaajinno hannaanka dacwad ku soo oogidda dadka musuq-maasuqa sameeya, iyadoo aysan taas jirin marka la eego sharciyadeena.

Waxaan ku leeyahay waxaa naga maqan awood aan dacwad ku soo oogno. Tani [ayaa dib nooga dhigaysa] ka hortagga musuq-maasuqa dalkan.

Sabahi: Marka yaa mas’uul ka ah dacwad kusoo oogidda kiisaska musuq-maasuqa?

Hoseah: Sharci ahaan, dacwad soo oogidda dalkan waxa ay ku jirtaa gacmaha Agaasimaha Xeer Ilaalinta Dalka (DDP).

Waxaan baarnaa kiisas badan, waxaan la nimaanaa caddeymo la taaban karo oo wata dhammaan calaamado tilmaamaya in lagu guulaysan karo haddii maxkamadda la geeyo, balse waa inaan caddeymaheena u gudbinaa DPP-da [oo go'aamisa kiisaska dacwadaha lagu soo oogayo]. Hannaankaas, ayaa kiisaska qaar la iska tuuraa qaarna waa la qariyaa. Dhab ahaan marka aan dhamayno baaritaanka, kiiska waa uu ka baxaa gacmaha PCCB.

Sabahi: Marka laga reebo awoodaha dacwad soo oogidda, maxaa kale oo xafiiskiina ka dhigi kara mid waxtar ah?

Hoseah: Waxaannu u qalannaa awood cad oo kahortag, tacliimin, baaritaan iyo dacwad ku soo oogid [musuq-maasuqa].

PCCB ma shaqeyn karto kaligeed. Sidaa daraadeed, waxaan sidoo kale u baahannahay iskaashi inaan la yeelano dowladda iyo kuwa kale ee ay khuseeyso ee howsha ku jira, maxalli ahaan iyo caalami ahaanba. PCCB waxaa lagu aasaasay sharci ka soo baxay baarlamaanka, sidaa daraadeed joogto ahaanteeda ma ahan mid la hubo. Waxa ay u baahantahay in lagu aasaaso sharciga dhulka,dastuurka, si loo joogteeyo.

Amniga xilliga shaqaaleeysiinta mas’uuliyiinta PCCB iyo hannaanka doorashada dastuuriga ah [waa in ay ahaadaan] kuwo khasab ah. Xilligan, shaqaaleyn walba waa inaan codsigeeda u gudbinnaa maaliyadda. Tani waxa ay dhibaato u gaysan kartaa wanaagga iyo howlaha ururkan aadka muhiimka u ah.

Madaxa PCCB iyo shaqaalihiisa waa in ay ka nabad galaan tallaabooyin in looga qaado dhanka rayidka iyo lagu soo oogo dambiyo ee ku aaddan [tallaabooyinka lagu qaaday] shaqadooda [dhexdeeda]. Maalgalinta PCCB waa in si toos ah looga helaa dhaqaalo loo asteeyay [inta] loo soo marin lahaa xafiiska madaxweynaha [ee hoostaga Waaxda Dowlad Wanaagga].

Sabahi: Maxaad samayseen si aad ula tacaashaan cajsigan?

Hoseah: Arrimahan oo dhan waxaan u qeexay xukuumadda, baarlamaanka iyo xaflado badan oo dhacay. Dhammaan waxa ay ii ballan qaadeen horumarin. Waan hubaa haddii la i dhagaysto, PCCB waxa ay musuqmaasuqa dalkan ku baddali kartaa waqti gaaban.

Waxaan noqon karnaa dalka ugu hooseeya musuq-maasuqa dunida, haddii awood naloo siiyo dacwad soo oogidda. Waxani waa waxa aan u ooynayno, marka nala siiyana, musuq-maasuqa dalkan waa ka dhameyn karnaa.

Wareysiga waxaa qaaday Deodatus Balile oo Daarusalaam jooga

Isha: Salaamanews iyo Sabahionline